مرنه‌کا تراژیدیک و بێخوه‌دی

ئیحسان نووری پاشا، پشتی کو سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یی یا ئاگری شکه‌ستخوار ته‌سلیمی ده‌وله‌تا ترک نه‌بوو، ده‌رباسی ڕۆژهه‌لاتا کوردستانێ بوو. ل ئیرانێ بوو په‌نابه‌ر. وی د 25ێ ئادارا 1976ێ دا‌ ل ته‌هرانێ د شه‌رتێن گه‌له‌ک زه‌همه‌ت دا‌، ئه‌نجاما بوویەرەكا ‌ ترافیکێ ژیانا خوه‌ ژ ده‌ست دا.

هه‌زار مخابن ئه‌ز هه‌ر ده‌مێ مرنا ئیحسان نووری پاشا، مرنه‌کا تراژیدیک و بێخوه‌دی ب ناڤ دکم.

پشتی کو ئیحسان نووری پاشا ژیانا خوه‌ ژ ده‌ست دا، ئه‌و ل ته‌هرانێ هات بناخ کرن.

ئه‌و سه‌رۆکێ سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یی یا ئاگریێ بوو. پشتی کو سه‌رهلدانا ئاگریێ شکه‌ستخوار ده‌رباسی ئیرانێ بوو. ل ئیرانێ د زیندانێ دا ما. پشتی زیندانێ ژیانا خوه‌ ل ته‌هرانێ ده‌رباس کر. ده‌ما کو ئەو ل ته‌هرانێ دژیا، ژ کوردان ھاتبوو ڤەدەر كرن. ڕژێما ئیرانێ چ وه‌خت ئیزن نه‌دا کو ب کوردان ڕا دانووستاندنا بکه‌.

لێ ڕاستیه‌کا‌ دن هه‌یه‌ کو کورد ژی ژ سه‌رۆکێ خوه‌ ڕا خوه‌دی ده‌رنه‌که‌تن.

هێشتا ژی ئیحسان نووری پاشا ژ ئالیێ کوردان ڤە زێده‌ نایێ ناس کرن. د ئه‌سلێ خوه‌ دا ئیحسان نووری پاشا سه‌رۆکه‌کێ نه‌ته‌وه‌یا کورد یێ بالکێشه‌. سه‌رۆکه‌کێ عه‌گید، له‌شکه‌ر و سڤیله‌.

چ وه‌ختان، د شه‌رتێن گەلەك زەحمەت دا سه‌رێ خوه‌ نه‌چەماندیە‌.

موحسین دزه‌یی دبێژه‌ کو شاھ ڕزا په‌هله‌وی ژ وی (ئیحسان نووری) ڕا‌ ڕێز دگرت‌…

به‌ری کو ئه‌ز ژیانا وی بەحس بکم، د ژیانا وی دا‌ بوویه‌ره‌کا گه‌له‌ک گرنگ كو ل ئیرانێ ب سه‌رێ ئیحسان نووری پاشا ھاتیە. ئه‌ز د ده‌ستپێکێ دا دخوازم ڤێ بیرانینێ پێشکێش بکم.

من ئه‌ڤ بیرانین ژ ده‌ورێشێ سه‌عدۆ گوهدار کر. وی ژی، ژ باڤێ سه‌فین دزه‌یی کو به‌رپرسیارێ پەدەکێ بوو ل ترکیێ و نووها ژی وه‌زیرێ ده‌رڤه‌ یێ کوردستانێ یە، موحسین دزه‌یی گوهدار کریه‌.

وه‌ک تێ زانین موحسین دزەیی به‌رپرسیاره‌کێ ب ناڤووده‌نگ یێ پەدەکێ ئا ده‌ما سه‌رۆکێ نه‌ته‌وه‌یی مسته‌فا بارزانی بوو و ئه‌و که‌سه‌کێ گه‌له‌ک نێزکی سه‌رۆک مه‌لا مسته‌فا بارزانی بوو. د ده‌ما ئۆتۆنۆمیا کوردستانێ دا ل چه‌کۆسلۆڤاکیێ بالیۆز بوو. ده‌ما کو سه‌رۆک مه‌لا‌ مسته‌فا بارزانی ژ بۆنا چارەسەریێ چوو ئه‌مرکایێ موحسن دزەیی ژی ب ئیدریس و مه‌سعود بارزانی ب وی ڕا‌ چوون ئه‌مریکایێ..

گۆر ئاگاهداریا موحسن دزه‌یی: وی و سه‌رۆک مه‌لا‌ مسته‌فا بارزانی به‌ریا سالا 1975ێ گه‌له‌ک جاران خوه‌ستنه‌ کو ب ئیحسان نووری پاشا ڕا دانووستاندن و سه‌ره‌دانا وی بکن. به‌رپرسیار و دەستھلاتدارێن ئیرانێ ئیزن نه‌دانه‌ وان. به‌س وان پشتی سالا 1975ێ ده‌رفه‌ت دیتنه‌ کو ب ئیحسان نووری پاشا را‌ دانووستاندن بکن. ده‌ما د دانووستاندنێ دا ئیحسان نووری پاشا ڤێ سه‌رپێهاتیا خوه‌ یا ئه‌ز ل ژێر دنڤیسم، ژ وان ڕا‌ پێشکێش دکه‌:

ئیحسان نووری پاشا ل ئیرانێ د زیندانا بناڤووده‌نگ ئا ئه‌ڤینێ دا یه‌. ڕۆژه‌کێ شاھ ڕزا په‌هله‌وی تێ زیندانێ. ب گرتیان ڕا‌ دانووستاندن دکه‌. ده‌ما ئه‌و تێ هه‌موو گرتی ڕادبن سه‌ر پیان. ئیحسان نوری پاشا ڕانابه‌ سه‌ر پیان. ڕزا شاھ په‌هله‌وی پشتی کو ب گرتیان ڕا دانووستاندن‌ دکه‌، تێ جه‌م ئیحسان نووری پاشا. ئیحسان نووری پاشا وێ ده‌مێ وی وه‌ک مێڤانێ خوه‌ پێشوازی دکه‌ و ڕادبه‌ سه‌ر پیان. ڕزا شاھ په‌هله‌وی، پێشیێ هه‌ر چقاس سه‌رۆک ئیحسان نووری پاشا ڕانه‌به‌ سه‌ر پیان ژی، قیمه‌ت دده‌ وی.

پشتی کو شاھ ڕزا په‌هله‌وه‌ی ژ حه‌پسێ دچه‌. د ده‌ربارێ ئیحسان نووری پاشا دا لێکۆلین دکه‌. وێ ده‌مێ تایبه‌تیێن ئیحسان نووری پاشا باش ناس دکه‌. ئه‌مر دده‌ کو ئیحسان نووری پاشا ژ حه‌پسێ ده‌رکه‌ڤه‌ و سه‌ربه‌ست بێ به‌ردان.

ئه‌ڤ بوویه‌ر ژی دیار دکه‌ کو ئیحسان نوری پاشا چقاس لایقی سه‌رۆکیا نه‌ته‌وه‌یا کورد بوویه‌.

سه‌رۆک ئیحسان نووری پاشا کی یه‌؟

ئیحسان نووری پاشا، د سالا 1893ێ دا‌ ل به‌دلیسێ تێ دنیایێ.

ئه‌و په‌روه‌ردەیا خوه‌ یا ده‌ستپێکێ ل به‌دلیسێ دقه‌دینه‌. پشت ڕا‌ ل ئە‌رزینجانێ دچە دبستانا ڕووشتیێ یا له‌شکه‌ری. پشتی کو دبستانا له‌شکه‌ری یا ڕووشتیێ دقه‌دینه‌، ل سته‌نبۆلێ ده‌ست ب “دبستانا له‌شکه‌ری یا بلند” دکه‌.

ئه‌و په‌روه‌ردەیا وی یا بلند بوو. پشتی کو دبستانا جەنگێ دقه‌دینه‌، وه‌ک ته‌خمه‌ن به‌شداری ئارتەشا ئۆسمانی دبه‌.

هه‌زار مخابن ئه‌و وه‌ک کورده‌کی مه‌جبووری ژ بۆنا کو ته‌ڤگه‌را نه‌ته‌وه‌یی یا ئه‌رناوووتێ بێ ته‌مراندن د ئۆردویێ دا وه‌زیفه‌ ددن وی.

پشت ڕا ئۆسمانی وی دشینن عه‌ره‌بیستانێ. ئه‌و ل عه‌ره‌بستانێ ل یه‌مه‌نێ وه‌زیفا خوه‌ پێک تینه‌. ئه‌و ژ دو سالان زێده‌تر ل یه‌مه‌نێ دمینه‌.

د شه‌رێ جیهانی یێ یەكەم دا بریندار دبه‌. پشت ڕا ده‌رمان دبه‌ و ساخ دبه‌. ل گوورجیستانێ ل سه‌ر ناڤێ ئۆسمانیان وه‌زیفه‌ دمه‌شینه‌.

ئه‌و خه‌باتێن وی و هه‌لوه‌ستا ئیمپه‌راتۆریا ئۆسمانی ل هه‌مبه‌ری نه‌ته‌وه‌یێن بنده‌ست دبه‌ سه‌ده‌م کو ئه‌و بێ گوهه‌رتن.

ئیحسان نووری پاشا پشتی شه‌رێ جیهانی یێ یەكەم ب جه‌میه‌تا ته‌عالی یا کورد ڕا پێوه‌ندیێ دكە.

د سالا 1919ێ دا‌ ل هه‌مبه‌ری ئۆسمانیان ب له‌شکه‌رێن موخالیف یێن ترک ڕا کۆمیته‌یه‌کێ ئاڤا دکه‌. ئه‌و د ڤێ کۆمیته‌یێ دا‌ دبه‌ سه‌کره‌ته‌ر. لێ کۆمیته‌ د خه‌باتا خوه‌ دا سه‌رکه‌فتی نابه‌.

ئیحسان نووری پاشا د ئۆردویا ئۆسمانی یا کو د ناڤ به‌لاڤبوونێ دا بوو خوه‌ وه‌ک سه‌رله‌شکه‌رێ لیوایێ ئیعلان دکه‌. ئه‌و هه‌لوه‌ستا وی ل هه‌مبه‌ری ئۆسمانیان سه‌رهلدانه‌ک بوو.

ئیحسان نووری پاشا پشتی کو سته‌نبۆل تێ داگیركرن، ئه‌و ژ بۆنا کو بچه‌ باژارێ خوه‌ به‌دلیسێ حه‌ره‌که‌ت دکه‌. لێ ده‌ما کو دگەهه‌ ترابزۆنێ ب داخوازا سه‌رله‌شکه‌رێ ئۆردویا نەھەمین،  ڕوشتوو پاشا، ژ بۆنا کو ب ئۆردویا سۆر یا سۆڤیه‌تان ڕا دانووستان بکن ب گروپه‌ک له‌شکه‌ر ڤه‌ دچه‌ باکویێ. ئارمانجا وان ئه‌و بوو کو ل هه‌مبه‌ری ده‌وله‌تێن ئه‌ورۆپایی، پشتگریا ئۆردویا سۆر یا سۆڤیه‌تێ بگرن و ئۆردویا سۆر بێن سینۆرێ ئۆسمانیان بپارێزن.

پشتی هه‌ڤوودیتنا ئۆردویا سۆر د شه‌رتێن گه‌له‌ک زه‌همه‌ت دا د سه‌ر ئیرانێ ڕا ڤه‌دگه‌رە ناڤ ئۆردویا نه‌ھەمین سه‌ر وه‌زیفه‌یا خوه‌.

د وان شه‌رتان دا‌ بنگه‌ها ئۆردویا دوازدەمین د بن پێشه‌نگیا ئیحسان نووری پاشا دا ئاڤا دبه‌.

ئه‌و د شه‌رێ ئه‌رمه‌نیان دا بریندار دبه‌. ل سارکامیشێ ده‌رمان دبه‌.

ل سارکامیشێ ژ بۆنا ڕزگاریا کوردستانێ ب سه‌رله‌شکه‌رێن کورد یێن کو ژ ئۆردویا ئۆسمانی ڤه‌قه‌تیان ڕا‌ دانووستاندن دکه‌. ده‌ست ب خه‌باتا ڕێخستنی دکه‌. وێ ده‌مێ د ده‌ربارێ وی دا‌ لێپرسین چێ دبه‌، ل (دیوانی حه‌ربێ) تێ دارزاندن. لێ د ده‌رهه‌قێ وی دا‌ به‌لگه‌یه‌ک‌ کو وی ته‌وانبار بکه‌ نایێ دیتن. لۆما ژی ڕزگار دبه‌.

شه‌خسیه‌تا وی د ناڤ سه‌رله‌شکه‌رێن ئۆسمانی دا‌ دبه‌ ناکۆکیه‌کا مه‌زن. لێ ئیحسان نووری پاشا ئه‌ڤ جار ژی دبه‌ به‌رپرسیارێ لیوایا چلدرێ.

ده‌ما کو سه‌رله‌شکه‌رێ ئۆسمانی دخوازه‌ کو ئه‌رمه‌نیان سرگون بکن و ل ڕێ وان قر بکن ئیحسان نووری پاشا ل دژی ڤێ بریارێ ده‌ردکه‌ڤه‌. ب ئه‌رمه‌نیان ڕا دانووستاندنا دکه‌ و خوه‌ باش پێش دخه‌. ئه‌رمه‌نی ژ وی گه‌له‌ک حه‌ز دکن. پشتی کو ب ئه‌رمه‌نیان ڕه‌ ئۆسمانی په‌یمان چێ دکن، ئیهسان نوری پاشا ژی دبه‌ به‌رپرسیارێ له‌شکه‌ری یێ بازیدێ کو د تخووبا باکورێ کوردستانێ و ڕۆژهه‌لاتا کوردستانێ دا بوو.

سه‌رهلدانا به‌یتولشه‌بابێ

ده‌ما کو پرسگرێکا مووسلێ دكەڤە ڕۆژه‌ڤێ، ئه‌و ل دیاربه‌کرێ دبه‌ به‌رپرسیارێ له‌شکه‌ری. ل دیاربه‌کرێ ب کوردێن له‌شکه‌ر و پێشه‌نگێن کوردستانێ ڕا دانووستاندن دکه‌. دکه‌ڤه‌ ناڤ ڕێخستنبوونا کوردی. ل به‌یتولشه‌بابێ سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یی دەست پێ دكە.

هه‌زار مخابن سه‌رهلدانا به‌یتولشه‌بابێ تێک دچه‌. وێ ده‌مێ گه‌له‌ک به‌رپرسیارێن سه‌رهلدانا به‌یتوولشه‌بابێ تێن گرتن و تێن حه‌پس کرن. ئیحسان نووری پاشا ژی د سه‌ر سێرت و دیارباکرێ ڕا‌ ده‌رباسی ڕۆژاڤایێ کوردستانێ (بنخه‌تێ) دبه‌.

ئیحسان نووری پاشا ژ ڕۆژاڤایێ کوردستانێ ده‌رباسی باشوورێ کوردستانێ شه‌نگالێ دبه‌. ئینگلیز وێ ده‌مێ ژ ئیحسان نووری پاشا ڕا‌ پێشنیار دکن کو ب وان ڕا خه‌بات بکه‌. ئه‌و ڤێ پێشنیارێ قه‌بوول ناکه‌.

داخوازا وی یا به‌شداربوونا ته‌ڤگه‌را نه‌ته‌وه‌یی یا سالا 1925ێ

ئیحسان نووری پاشا پشتی ڤێ پێشنیارێ ب هه‌ڤالێن خوه‌ ڤه‌ ده‌رباسی ڕۆژهه‌لاتا کوردستانێ دبن. وێ ده‌مێ سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یی یا 1925ێ ده‌ست پێ دکه‌. ژ بۆنا کو به‌شداری سه‌رهلدانێ ببه‌ ژ ڕۆژهه‌لاتا کوردستانێ ده‌رباسی باکورێ کوردستانێ دبه‌.

هه‌زار مخابن به‌ریا کو به‌شداری سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یی ببه‌، سه‌رهلدان شکه‌ست دخوه‌. سه‌رۆکێ ته‌ڤگه‌رێ شێخ سه‌عید ئه‌فه‌ندی و هاڤه‌لێن وی تێن گرتن. به‌ریا وان ژی سه‌رۆکێ ڕێخستنا ئازادی خالد به‌گێ جبری و که‌مال فه‌وزی و هه‌ڤالێن وان هاتبوون گرتن و ل به‌دلیسێ هاتبوون دارزاندن و ئیعدام کرن.

وێ ده‌مێ ئه‌و ل وانێ سارایێ مێڤانێ سه‌رۆکێ عه‌شیرا میلانێ ئۆسمان به‌گه‌. پشتی کو خه‌به‌ر تێ گرتن کو ئه‌و ل سارایێ یە، ئەو دەڤەر تێ بۆمباران کرن.

سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یی یا ئاگری

پشت ڕا ڤه‌دگه‌ره‌ ڕۆژهه‌لاتا کوردستانێ. ژ ده‌وله‌تا ئیرانێ مافێ په‌نابه‌ری دخوازه‌. وێ ده‌مێ تێ حه‌پس کرن. وی دشینن زه‌نجانێ. ئه‌و ده‌مه‌کێ ل ور دمینه‌. پشت ڕا دچه‌ باژارێ ڕۆژهه‌لاتا کوردستانێ خۆیێ. خۆیێ ژ بۆنا کوردان باژاره‌کی گرنگ بوو.

وێ ده‌مێ ل ئاگری سه‌رهلدان ده‌ست پێ دکه‌. ئه‌و ژی ب بریارا ڕێخستنا خۆیبوونێ د سالا 1927ێ دا ده‌رباسی باکورێ کوردستانێ دبه‌. ئه‌و به‌ریا بچە باکورێ کوردستانێ، گروبه‌کا چه‌کدار ئاڤا دکه‌ و دچه‌. د ده‌ستپێکێ دا ل ئه‌رزرۆمێ خه‌باتا خوه‌ یا نه‌ته‌وه‌یی و ڕێخستنی دمه‌شینه‌. پشت ڕا ژی وه‌ک سه‌رله‌شکه‌ر دبه‌ سه‌رۆکێ سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یی یا ئاگری.

لێ سه‌رهلدانا ئاگری ژی ب تفاقا ده‌وله‌تێن کۆلۆنیالیست ئیرانێ و ترک هات ته‌مراندن. ئه‌و و هه‌ڤژینا خوه‌، یاشار خان، ب هه‌ڤ ڕا ده‌رباسی ڕۆژهه‌لاتا کوردستانێ بوون و که‌تن بن زۆرداریا ده‌وله‌تا کۆلۆنیالیست یا ئیرانێ.

ب وان ڕا‌ هه‌ڤوودیتن ب ئیزن بوو. مالا وان دائیمی د بن کۆنترۆلا ساڤاکێ دا بوو.

د وان شه‌رتان دا ژی ئیحسان نووری پاشا لێکۆلینان دکه‌ و مه‌قه‌لان دنڤیسینه‌. ل سه‌ر سه‌رهلدانا نه‌ته‌وه‌یی یا ئاگریێ پرتووکا خوه‌ ئاماده‌ دکه‌. بیرانینێن خوه‌ دنڤسینه‌.

د ده‌ما شه‌رێ جیهانی یێ دویەمین دا ده‌وله‌تا ئیرانێ دترسە کو ئه‌و دێ دیسا سه‌رهلدانه‌کا نه‌ته‌وه‌یی رێكبخە دەست پێ بكە، ب داخوازا ده‌وله‌تا ترک وی دگرن و حه‌پس دکن.

ده‌ما کو هێزێن موته‌فیق ئیرانێ داگیر دکن، ب داخوازا وان سه‌ربه‌ست تێ به‌ردان. لێ دگرن بن کۆنترۆله‌کا گه‌له‌ک توند.

ئیحسان نووری پاشا 18ێ ئادار سالا 1976ێ دا ل پایته‌ختێ ئیرانێ ل ته‌هرانێ ب قه‌زایا مۆتۆرسیکله‌كێ بریندار دبه‌. برینا وی کوور بوو.. ئه‌و 7 ڕۆژان ل به‌ر خوه‌ دده‌. د 25ێ ئادارا 1976ێ دا‌ ژیانا خوه‌ ژ ده‌ست دده‌.

هیچ شک تێدا نینە كو مرنا ئیحسان نووری پاشا مرنه‌کا تراژیدیک، بێخوه‌دی بوو.

بلا سه‌رێ نه‌ته‌وه‌یا کورد ساخ به‌.

ئیبراهیم گوچلو

[email protected]

(سه‌رکانی: ئیحسان نووری پاشا: سه‌رهلدانا چیایێ ئاگری)

نێرین / شیرۆڤە