باندۆرێن بریارا قه‌ده‌غه‌کرنا سه‌رپۆشێ (هیجابێ) ل ئازه‌ربایجانێ، هه‌م ل قادا ناڤخوه‌یی هه‌م ژی ل یا ناڤنه‌ته‌وه‌یی به‌رده‌وام دکن. ئه‌ڤ پرسگرێکا کو د ده‌ستپێکێ دا ته‌نێ وه‌کی مژاره‌کا ئۆلی و جڤاکی ده‌رکه‌تبوو هۆلێ، نها ڤه‌گوهه‌ریه قه‌یرانه‌کا سیاسی کو گه‌فێ ل هه‌ڤالبه‌ندیا خورت یا د ناڤبه‌را ترکیێ و ئازه‌ربایجانێ دا دكە.
چرووسکا قه‌یرانێ
د ۲۱ێ ئیلۆنێ دا، حکومه‌تا باکویێ ب هێجه‌تا پاراستنا “په‌روه‌رده‌ییا ژ هەژی”، ل دبستانێن ده‌وله‌تێ سه‌رپۆش قه‌ده‌غه کر. ڤێ پێنگاڤێ ل ترکیه‌یێ، نه‌خاسم د ناڤ پارتییا دادو گه‌شه‌پێدانێ (ئاکپ)ێ دا، ڕاستی به‌رته‌کێن توند هات. کاربده‌ستێن پایه‌بلند ئێن ترکیه‌یێ ئه‌ڤ بریار ب توندی ڕه‌خنه کرن و ژ ئازه‌ربایجانێ خوه‌ستن کو وێ بریارێ هلورشینە.
ل هه‌مبه‌ری ڤێ یه‌کێ، سه‌رۆککۆمارێ ئازه‌ربایجانێ ئیلهام عەلیێڤ ب په‌یامه‌کا ڕاسته‌راست ژ هه‌ڤتایێ خوه یێ ترکیێ ڕه‌جه‌پ تاییپ ئه‌ردۆگان را به‌رسڤ داو ژێ خوه‌ست کو “ترکیه ته‌ڤلی کارووبارێن ناڤخوه‌یی یێن ئازه‌ربایجانێ نه‌به و بالا خوه بده کارێن خوه یێن ناڤخوەیی .”
به‌رته‌کێن دیپلۆماتیک
هه‌ر چه‌ند باکویێ به‌رێ ژی (دو سال به‌رێ) ل هه‌مبه‌ر هندەك داخویانیێن ئه‌ردۆگان ئێن ل سه‌ر كه‌ره‌باخ، لیبیاو ئۆرشه‌لیمێ نه‌رازیبوون نیشان دابه ژی، ئه‌ڤ یه‌که‌م جاره کو ئه‌ردۆگان ب ئاوایه‌کی ئه‌وقاس ئا‌شکه‌ره دهێتە رە‌خنه‌کرن. ژ به‌ر ڤێڕاگه‌شیێ، ئه‌ردۆگان هه‌فته‌یا بۆری سه‌ردانا خوه یا بۆ ئازه‌ربایجانێ (ژ بۆ به‌شداربوونا جڤینا سیسكایێ) به‌تال کر و ل شوونا خوه وه‌زیرێ ده‌رڤه هاکان فیدان شاند باکویێ.
ئیدیعایێن “كۆدەتایێ” د مه‌دیایا ئازه‌ربایجانێ دا
ئالۆزیا د ناڤبه‌را هه‌ر دو وه‌لاتان دا ل سه‌ر مه‌دیایێ گورتر بوو. مالپه‌را کاڤکاز ئینفۆ یا کو نێزی حکومه‌تا ئازه‌ربایجانێ یه، ڕاپۆرا ب سه‌رناڤێ “ل پشت په‌رده‌یێ جڤینا هاکان فیدان ب وه‌قفا ئالیکاریا گەنجان را” وه‌شاند. د ڕاپۆرێ دا فیدان ب وێ یه‌کێ هاته تاوانبارکرن کو ئەو دگەل هندەك كۆمەلە و رێخستنێن ترکیه‌یێ (وه‌ک تیکاو ئیهه) جڤینێن ڤه‌شارتی كرینە. مالپه‌رێ ئیدیعا کر کو ئه‌ڤ سازی ب ئیستیخباراتا ترکیه‌یێ ڤه گرێدایی نه و هه‌ول ددن “ل ئازه‌ربایجانێ نه‌ئارامیێ چێكەن، تۆرا سیخورێن خوه ئاڤا بکن و ل دژی عەلیێڤ كۆدەتایەكێ پلان بکن.”
به‌رسڤا ئه‌نقه‌ره‌یێ
بالیۆزخانه‌یا ترکیه‌یێ یا ل باکویێ ب له‌زگینی داخویانیه‌ک دا و ئه‌ڤ ئیدیعا ب توندی ڕه‌د کرن. بالیۆزخانه‌یێ ئه‌ڤ نووچه وه‌کی “ده‌ره‌و، بێبنگه‌ه و زانیارییێن نەراست کو ئارمانجا وێ خه‌رابکرنا تێکلیێن هه‌ر دو وه‌لاتانه” ب ناڤ کرن. هاته دیارکرن کو هاکان فیدان ته‌نێ دگەل هندەك وه‌لاتیان وێنه گرتنە و چو جڤینێن ڤه‌شارتی نەكرنە.
هاکان فیدان ب خوه ژی هه‌بوونا هندەك ناکۆکیان قه‌بوول کر، لێ ده‌ستنیشان کر کو دڤێ ئه‌ڤ پرسگرێک ب ڕێیا دیالۆگێ بهێنە چاره‌سه‌رکرن. ژ بۆ نه‌رمکرنا ڕه‌وشێ، ئه‌ردۆگان ب بۆنه‌یا ڕۆژا سه‌رخوه‌بوونا ئازه‌ربایجانێ په‌یامه‌کا پیرۆزباهیێ بۆ عەلیێڤ شاند و ب گۆتنێن “هه‌ڤالو برایێ من” خیتابی وی کر.
شه‌رێ مه‌دیایی به‌رده‌وام دکه
ته‌ڤی ڤان هه‌ولدانێن نه‌رمکرنێ، ئێریشێن مه‌دیایی یێن ئازه‌ربایجانێ نه‌سه‌کنین. هه‌مان مالپه‌رێ گۆتاره‌کا نڤیسکار ئاسلان ڤالیه‌ڤ وه‌شاند کو تێ دا ترکیێ وه‌کی “ده‌وله‌ته‌كا ئۆلی کو نکاره ده‌رسان بده ئازه‌ربایجانێ” هاته پێناسه‌کرن. ڤالیه‌ڤ حکومه‌تا ترکیه‌یێ ب نێزیکاتیێن مه‌زهه‌بی، دژمناتیا ل هه‌مبه‌ر ئاتاتورک و هه‌ولدانا فه‌رزکرنا ڕێزکێن ئه‌خلاقی تاوانبار کر، و ته‌که‌ز کر کو “ئازه‌ربایجان دێ چو جارا ڤێ مۆده‌لێ قه‌بوول نه‌که.”
هیڤیێن چاره‌سه‌ریێ
ل ئالیێ دن، نڤیسکارێ ترک مورات یه‌تکن بال کشاند سه‌ر ناکۆکیێن مەنتقی یێن د ڤان ئیدیعایان دا. وی ب بیر خست کو ترکیێ ژی گه‌له‌ک جاران ل هه‌مبه‌ر هندەك هه‌لوه‌ستێن ئازه‌ربایجانێ (وه‌کی ده‌رنه‌که‌تنا نوونه‌رێ وان ژ سالۆنا نه‌ته‌وه‌یێن یه‌کبوویی د ده‌ما ئاخافتنا نه‌تانیاهو دا) ئاجز بوویه، لێ ژ بۆ خاترێ تێکلیان بێده‌نگ مایه.
یه‌تکن ده‌ستنیشان کر کو د ۳۰ێ مه‌هێ دا لووتکه‌یا وه‌لاتێن ترکیئاخێڤ دێ ل ئه‌نقه‌ره‌یێ هێتە لدارخستن. گه‌ر عەلیێڤ به‌شدار ببه، ئه‌ڤ یه‌ک دکاره ببه ده‌رفه‌ته‌که زێرین ژ بۆ هه‌ر دو سه‌رۆکان کو ڤان ئالۆزیان ده‌رباس بکن؛ ژ به‌ر کو ل گۆری یه‌تکن، یێ کو هه‌ری زێده ژ ئالۆزیێ سوودێ وه‌ردگره، ته‌نێ ئیسرائیله.
د. محمه‌د نۆئور ئه‌ل-دن، نڤیسکارێ لوبنانی.
چاڤکانی:ڕووپه‌لا نڤیسکار
