ئیسلاما سیاسی چەوا گەهشتە کوردستانێ

ئیسلاما سیاسی چەوا گەهشتە کوردستانێ

پشتی ب دوماهیکهاتنا شەڕێ جیهانی یێ ئێکێ، کو تێدا دەولەتا ئوسمانی دگەل هەڤپەیمانێن خوە (ئەلمانیا و ئیتالیا) راستی شکەستنەکا مێژوویی هاتن و کەفتنە ژێر سزایێن هێزێن هەڤپەیمانان، خیلافەتا ئوسمانی ل ترکیێ، ل ساڵا ١٩٢٣ێ، راستی لێکترازانێ بوو و ل ساڵا ١٩٢٤ێ ب ئێکجاری خیلافەت هاتە هەلوەشاندن.

ژبەر کو دەولەتا ئوسمانی بۆ ماوەیەکێ درێژ کاریگەری ل سەر پرسا جیهانا ئیسلامی هەبوو، هەولێن جودا جودا دەستپێکرن بۆ ژنوڤە سەرهەلدانا هزرا خیلافەتێ. 

ڤێ ڕەوتێ ب شێوەیەکێ دیار ل مصرێ سەرهلدا، بەرهەمێ ڤێ چەندێ ژی دامەزراندنا بزاڤا (جماعة الإخوان المسلمين) بوو ل سالێن ١٩٢٨-١٩٢٩ێ ل باژێرێ ئیسماعیلیە ل سەر دەستێ (حسن البنا).

ڤێ بزاڤێ ب لەز گەشەکر و بوو ژێدەرێ ئیلهامێ بۆ بزاڤێن ئیسلامی ل جیهانا عەرەبی و ئیسلامی. ئیخوانان ب ڕێکا کەسایەتیێن ئاینی و ڕەوشنبیری بزاڤکرن هزرا خوە ل گەلەك دەڤەران بەلاڤ بکەن. ل وێ سەردەمێ، ڕوژئاڤا ژی ب چاڤەکێ ئەرێنی ل ڤان بزاڤان دنێری و وەك ئالیەك بۆ بەرسینگگرتنا گەشەبوونا هزرا شیوعیەتێ  ددیت و پاشی ژی وەك هێزەکا بەربەست ل هەمبەر داگیرکرنا ئەفغانستانێ ژلایێ ئێکەتیا سوڤیەتێ ڤە.

گەشەکرنا هەیکەلێ بزاڤێ ل عیراق و کوردستانێ

ل ساڵا ١٩٤٦ێ، (محمد محمود الصواف) ژلایێ سەرکردایەتیا ئیخوان المسلمین ڤە وەك نوێنەرێ بزاڤێ ل عیراقێ هاتە دەستنیشانکرن. وی دەستپێکێ رێکخراوەک ب ناڤێ  کۆمەلەیا ئەدەبی یا ئیسلامی (جمعية الآداب الإسلامية) دامەزراند، و پاشی ل ساڵا ١٩٤٩ێ ڕێکخراوا کۆمەلەیا برایەتیا ئیسلامی (جمعية الأخوة الإسلامية) سازکر کو سەرپەرشتیا وێ سپاردە کەسایەتیەکێ کورد ب ناڤێ (شیخ أمجد الزهاوي).

ساڵا ١٩٥٣ێ وەکو وەرچەرخانەکا مێژوویی دهێتە ژمارتن بۆ سەرهلدانا ئیسلاما سیاسی ل کوردستانێ. پشتی کو ل ساڵا ١٩٤٩ێ بارەگەهێن بزاڤێ ل چەندین باژێران هاتینە ڤەکرن:

• کەرکووك: ژلایێ (نور الدين الواعظ) ڤە.
• هەولێر: ژلایێ (محمد صادق المختار) ڤە. 
• شنگال: ژلایێ (طه تحسين سنجاري) ڤە.

ل ساڵا ١٩٥٤ێ هەوڵ هاتنە دان کو بارەگەهێن وان ل سلێمانیێ و زاخۆیێ ژی بهێنە ڤەکرن، لێ پشتی دامەزراندنێ، بارەگەهێن وان ل هەردوو باژێران ژلایێ ئالیگرێن شیوعیان ڤە هاتنە سۆتن.

د هەمان ساڵێ (١٩٥٤)ێ دا، (محمد محمود الصواف) سەرەدانا باژێرێ هەلەبجە کر و دگەل (شێخ عوسمان عبدالعزیز) کۆمبوو. د ڤێ کۆمبوونێ دا شێخ عوسمان وەكو نوێنەرێ ئیخوانان ل هەلەبجە هاتە هەلبژارتن، و پاشتر بوو نوێنەرێ گشتی یێ ئیخوانان ل سەرانسەری کوردستانێ.

هەڵوێستێن سیاسی یێن ئیخوانان (١٩٥٨ – ١٩٧٠

* پرسا کوردی (١٩٢٨ – ١٩٥٨):

 ئیخوانان هەتا ساڵا ١٩٥٨ێ د ئه‌دەبیاتێن خوە دا (ڕۆژنامە، گوڤار و بەیاننامە) بەحسێ دوزا نەتەوەییا کوردی نەکریە و هەڵوێستەکێ بێدەنگ هەلبژارتبوو.

 * شۆڕشا ١٤ی تەموزا ١٩٥٨:

 ئیخوانان ئەڤ شۆڕشە ب ناڤێ شۆڕشا ڕەش “الثورة السوداء”  ب ناڤ کر. د هەمان ساڵ دا (محمد محمود الصواف) بەرەڤ دەرڤەی وەلاتی ڕەڤی، چونکی بەریا شۆڕشێ پەیوەندیێن بەرهەمدار دگەل دارودەستێن ڕژێما پادشایەتی هەبوون.

 * یاسایا پارتییان ل ساڵا ١٩٦٠:

 پشتی دەرچوونا یاسایا پارتییێن سیاسی ل عیراقێ، پارتییێن کوردی (وەک پارتی دیموکراتی کوردستان) داخوازا مۆلەتێ کر. ل نیسانا ساڵا ١٩٦٠ێ، (پارتییا ئیسلامی یا عیراقی) هاتە دامەزراندن کو کەسایەتیەکێ سامەڕایی سەرۆکاتیا وێ کر.

 * کودەتایا ١٩٦٣ و هاتنا بەعسیان: 

پشتی کودەتایا لەشکری ل دژی ڕژێما عەبدولکەریم قاسم، بەعسیان دەست ب سەرکوتکرنا شیوعیان و لایەنێن دی کر. گەلەك ژ سەرکردەیێن شیوعیا و ئیخوانان بەرەڤ کوردستانێ ڕەڤین، کو وەك پەناهگەهەکا ئارام یا هێزێن ئۆپۆزسیۆنێ دهاتە دیتن ژبەر هەبوونا شۆڕشا چەکداری ل دەڤەرێ.

قۆناغا ڕاگرتنا چالاکیان و ناکۆکیێن ناڤخوەیی (١٩٧١ – ١٩٩١)

ل ساڵا ١٩٧١ تا ١٩٧٩ێ، سەرکردایەتییا ئیخوانان بڕیاردا کارێ سیاسی ل عیراقێ ڕابگریت (تەحریم کر)، کو ئارمانجا سەرەکی خوەپاراستن بوو ژ گورز و شالاوێن سەرکوتکرنێ یێن ڕژێما بەعس.

لێ، ئیخوانێن کوردستانێ پابەندی ڤێ بڕیارێ نەبوون. (صدیق عبدالعزیز) -برایێ شێخ عوسمان- سەرکردایەتییا ئیخوانیێن کوردستانێ وەرگرت و بەردەوامی ب کارێ بانگەوازی و سیاسی دا.

ل ساڵا ١٩٧٩ێ، (صلاح الدین محمد بهاء الدین) بەرەڤ ئیرانێ ڤە چو و کۆمەڵەک ب ناڤێ (جماعة الأنصار الإسلامية) دامەزراند کو پشتبەستن ل سەر پشتەڤانیا ئیرانێ دکر. تەڤی داخوازیا ئیخوانێن جیهانی بۆ هەلوەشاندنا ڤێ کۆمەڵێ، ناڤبری ڕەتکر کو دەستبەردار ببیت.

پاشتر، بالێ چەکداری یێ کۆمەڵێ ب ناڤێ (جیش القرآن) ل ژێر فەرماندەییا (مەلا کریکار) هاتە پێکئینان و هەتا ساڵا ١٩٨٥ێ بەردەوام بوو. ل ساڵا ١٩٨٥ێ صلاح الدین بەهائەدین چوو ئیماراتێ و ل وێرێ ڕاگەهاند کو ئەگەر ئەوی بکەنە کەسێ ئێکێ ل کوردستانێ، ئەو ئامادەیە ڤێ بزاڤێ هەڵبوەشێنیت.

لەورا، بۆ چارەسەرکرنا ململانێن د ناڤبەرا (صدیق عبدالعزیز) و (صلاح الدین) دا، سەرکردایەتیا ئیخوانێن جیهانی ڕێککەفتن کو:

 * صدیق عبدالعزیز: وەک نوێنەرێ گشتی یێ ئیخوانان ل عیراقێ و کوردستانێ بهێتە نیاسین.

 * صلاح الدین محمد بهاء الدین: بوو نوێنەرێ وان ئیخوانیێن چووینە ئیرانێ و وەڵاتێن سکەندناڤیا.

ئەڤ بارودۆخە هەتا ساڵا ١٩٩١ێ بەردەوام بوو. ل ساڵا ١٩٨٧ێ بزاڤا ئیسلامی ژلایێ شێخ عوسمان عبدالعزیز ڤە هاتە دامەزراندن. پاشی ل ڕێکەفتی ٦/١٢/١٩٩٤ و د ئەنجامێ شەڕێ ناڤخوەیی دا، (یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان) ب فەرمی ژلایێ (صلاح الدین محمد بهاء الدین) ڤە هاتە ڕاگەهاندن.

هۆکارێن سەرهلدان و گەشەکرنا ئیخوانان ل کوردستانێ

دامەزراندنا بزاڤا ئیخوانان ل کوردستانێ د چوارچۆڤەیەکێ ئالۆز دا بوو، هۆکارێن سەرەکی ئەڤەنە:

 * شکەستنا ساڵا ١٩٧٥ێ: پشتی نسکۆیا شۆڕشا ئیلۆنێ، ڤالاهیەکا سیاسی دروست بوو. بزاڤێن ئیسلامی دانپێدان ب سەرکردایەتیا مەلا مستەفا بارزانی و پارتییێ نەدکر و خوە وەک جێگر (بەدیل) ددیت.

 * سەرکەفتنا شۆڕشا ئیسلامی یا ئیرانێ (١٩٧٩):

 دروشمێ “هەناردەکرنا شۆڕشێ” (تصیر الثورة) یێ ئیمام خومەینی، هاندەرەکێ مەزن بوو بۆ پشتەڤانیکرنا گروپێن ئیسلامی ل دەڤەرێ.

 * جیهادا ئەفغانستانێ:

 پشکداریکرنا عەرەبێن ئەفغانی ل دژی ئێکەتیا سوڤیەتێ، وەك فاکتەرەکێ هزر و بیروباوەران ڤە کاریگەری ل سەر گەنجێن دەڤەرێ هەبوو، نەخاسمە جیهادا د ڕێکا خودێ دا ل دژی دەولەتێن کۆلونیالیست.

 * ڤالاهیا سیاسی و پەروەردەیی: ئێکەم شانەیا ئیخوانان ل قوتابخانەیا گوندێ (ئێتێتێ) سەر ب پارێزگەها دهۆکێ ڤە، ب ڕێکا مامۆستایێن عەرەب یێن ژ باشوور و ناڤەڕاستا عیراقێ ڤە دهاتنە کوردستانی هاتە دامەزراندن. هەروەسا سەرەدانا (محمد محمود الصواف) د ساڵێن پێنجیان دا بۆ مزگەفتا مەزنا دهۆکێ کاریگەری هەبوو.

 * خیڤەتگەهێن قوتابیان ( المخیمات الطلابیة):ڕێکخستنا خیڤەتگەهێن قوتابیان ل ساڵێن (١٩٥٤ – ١٩٦٠) ڕێگەخۆشکەر بوو بۆ بەلاڤکرنا هزرا ئیخوانی.

 * دوورپێچا ئابووری ل سەر عێراقێ ب گشتی و ل سەر کوردستانێ ب تایبەتی:

 دوورپێچا ئابووری یا سەر عیراقێ و کوردستانێ ل ساڵێن نۆتان دا، دەلیڤە دا ڕێکخراوێن ئیسلامی هاریکاریێن مرۆڤی بۆ دەستکەوتێن سیاسی و جەماوەری بکاربینن.

ڕەوتێن ئیسلامی ل کوردستانێ:

دیمەنێ ئیسلامی ل کوردستانێ ب سەر چوار ئاڕاستەیێن سەرەکی دا بەلاڤ دبیت:

 * ڕەوتێ مصری (ئیخوانی): گرێدای هزرا ئیخوان المسلمین یا مصرێ.

 * ڕەوتێ ئیرانی: پشتبەستن ب ڕێنمایی و پشتەڤانییا ئیرانێ (وەک کۆمەڵا ئیسلامی و بەشەک ژ بزاڤا ئیسلامی).

 * ڕەوتێ سعودی (سەلەفی): ئاڕاستەیەکی نەهێڵی و ئاینی کو گرێدایە ب قوتابخانەیا سەلەفیزمێ ڤە.

 * ڕەوتێ کوردی یێ ڕەسەن (سۆفیگەری): هزرەکا خورستی یە، د ناڤ جڤاکێ کوردی دا سەرهەلدایە، لێ گەلەکێ لاوازە، مینا بزاڤا زابا سێخ سەعیدێ نەورەسی ل ترکیا.

پارتییێن ئیسلامی ل کوردستانێ:-

 * بزووتنەوەی پەیوەندی ئیسلامی (١٩٧٨): ل هەلەبجە ژلایێ (محمد البرزنجي) وەك ئێکەم پارتییا ئیسلامی هاتە دامەزراندن. ئەڤ کەسایەتیە ب مرشد و بابێ ڕۆحی یێ هەمی پارتییێن سیاسی یێن ئیسلامی دهێتە هەژمارتن، لێ ب لەز هەلوەشا.

 * پارتییا ئیسلامی یا کوردی (١٩٨٠): ل مەگەهـێ ژلایێ (مظفر هوشیار) ب پشتیڤانییا دارایی و واتەییا سعودیە هاتە دامەزراندن.

 * لەشکری ئیسلامی کورد (١٩٨٠): ژلایێ زانا (مەلا حسین مارونسی) و (عباس شبکی) ب پشتەڤانییا چەکێ ئیران و پارەیێ لیبیا هاتە دامەزراندن.

 * کۆمەلا جیهادی ئیسلامی (١٩٨١): ژلایێ (مەلا امین پیرداودی) ب پشتەڤانییا ئیرانێ.

 * حزب الله شۆرشگیری کورد (١٩٨٣): ژلایێ (محمد خالد بارزانی) ڤە هاتە دامەزراندن، پشتی هینگێ (شێخ ادهم بارزانی). سەرۆکاتییا وێ کر و ژ لایێ ئیرانێ ڤە پشیەڤانییا چەکی و دارایی لێ دهاتە کرن.

 * بزووتنەوەی ئیسلامی (١٩٨٧): ب پشتەڤانیا ڕاستەوخوە یا ئیرانێ ژلایێ (شێخ عوسمان عبدالعزیز) هاتە دامەزراندن. ل هەلبژارتنێن پەرلەمانێ کوردستانێ ل ساڵا ١٩٩٢ێ (لیستا ئیسلامی) بشێوەیەکێ گشتی ٧٪ ژ دەنگان ب دەستڤەئینان.

 * کۆمەلا ئیسلامی کوردستان (١٩٩٠): ب پشتەڤانیا ئیرانێ ژلایێ (مەلا کرێکار) و (عەلی باپیر) هاتە دامەزراندن.

گروپ و ڕێکخراوێن دی یێن ئیسلامی:

 * بزووتنەوەی مجاهدین (١٩٧٩): ژلایێ (طالب عبدالكريم).

 * جند الله (١٩٨٠): ل هەلەبجە ژلایێ (لقمان تەویله یی).

 * الأنصار الاسلام (١٩٨١) : ژ لایێ مەلا کرێکار ڤە هاتە دامەزراندن

 * أنصار الله (١٩٨٢): ژلایێ (محمد طاهر گولی).

 * الجمعية المهدية (١٩٨٢): ژلایێ (ملا محمد المهدي) کو ئیدعایا مەهدیێ چاڤەڕێکری دکر.

ژێدەر:

  عبد الفتاح علي البوتاني — الإسلام السياسي في إقليم كوردستان–العراق: ملاحظات وانطباعات تاريخية وسياسية. 

  موسوعة الجزيرة — الحركة الإسلامية في كردستان العراق. 

  موسوعة الجزيرة — صلاح الدين محمد بهاء الدين.

  محمد محمود الصواف — سیرەت و چالاکییەکانی لە بزاڤی ئیسلامی عێراق. 

  دراسات في الحركات الإسلامية المعاصرة في العراق — مركز الرافدين للدراسات. 

  الحركات الإسلامية في كردستان العراق والمشاركة السياسية حتى عام 2010 — توێژینەوەی ئەکادیمی.

• ویکیپیدیا: مێژووی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان و بزاڤە ئیسلامییەکان. 

زانیارییەکانی الإخوان المسلمون في العراق وكردستان.