دهما بەحسێ مافێ کوردان یان ژی دهستخستنا مافێ کوردان دکن، گهرهک د داخوازێن خوه دا گهلهک زهلال بن. بهری ههر تشتهکی کورد ژی وهکی ههموو نهتهوهیێن جیهانێ مافێ وان ههیه کو چارهنووسا خوه ب ئیرادهیهک ئازاد ب بریارا خوه دیار بکن. وهک ههر ملهتهکی مافێ وان ههیه کو خوهدی دهولهت بن. ههتا کورد ب ئاوایهکی ل وهلاتێ خوه نه خوهدی ستاتوویهکی بن، بەحسێ دهستخستنا مافێ ڕهوا یێ کوردان نایێ کرن.
ئالیێن سیاسی یێن کورد ل سهر بنگههێ ببن خوهدی ستاتوو پێدڤیە سیاسهتێ بکن و دۆزا مافێن خوه یێن ڕهوا بکن. بێ گومان ههر بهشهک یا کوردستانێ دا ئهڤ یهک ب ئاوایهک جودا تێ گۆتوبێژ کرن. دی ڕۆژا مه دا ژی مهرجێن ههر پارچەیەکێ خوهدییێ تایبهتمهندیێن جودانه. ڕهوشا ناڤدهولهتی ژی د ڤێ یهکێ دا خوهدی باندۆرهک بهربچاڤه.
باشوورێ کوردستانێ:
ل باشوورێ کوردستانێ، کورد خوهدی ستاتوویهکی نه. کوردستانهک فهدهرال ههیه. دامودهزگههێن کوردا ههنه. پارلهمهنتۆیا کوردستانێ، سهرۆکێ کوردستانێ و حوکومهتا ههرێما کوردستانێ ههیه. هلبژارتن پێک تێن و ل گۆرا وێ ژی ئهرکێن ڕێڤهبهریێ بهلاڤ دبن. د دهستوورا ئیراقێ دا مافێ کوردا هاتیه دهستنیشانکرن و ستاتوویا ههرێما کوردستانێ ههیه. سهمبۆلا کوردستانێ ههیه. ئالا کوردستانێ د ههموو واری دا و دپلۆماسیا ناڤدهولهتی دا ل پشت بهرپرسێن کوردستانێ تێ دانین. ئارتێشا کوردستانێ ههیه .
یانی دهما مرۆڤ بهرێ خوه بدەتێ ل باشوورێ کوردستانێ کورد خوهدی ستاتوونه. ئهڤ ستاتوویا ههیی پاشهرۆژێ دا دکاره کوردان بهر ب کۆنفهدهراسیۆنهکی یان ژی دهولهتهک سهربخوه ڤه ببه. ئهڤ یهک ژ بۆ باشوورێ کوردستانێ هێدی نه خهونن. ب کورتی مرۆڤ دکاره گهلهک بهرفرههی ل سهر ستاتوویا ڤێ پارچەیا کوردستانێ راوەستە. یا ژ ههمیێ گرینگتر ئهو خوهدی ستاتوونه و ل وهلاتێ خوه ل سهر ئاخا خوه ب ئازادی دژین. ئیرۆ خوهدی لێ دهرکهتنا ڤی بهشێ وهلاتێ مه بوویه پیڤانا نشتمانپهروهریێ. ههروهها دهستکهفتما یا ههری مهزن و یهکانه د قۆناخا کو ئهم تێرا دهرباس دبن باشوورێ کوردستانێ یه.
ڕۆژاڤایێ کوردستانێ:
ڕۆژاڤایێ کوردستانێ، ( ڕێڤهبهریا خوهسهر یا دهمۆکراتیک یا باکور و ڕۆژهلاتێ سووریێ) د سالا ۲۰۱۲-۲۰۲٤ئان دا ستاتوویهکه خوهسهریا دهفاکتۆ ههبوو. هەسەدێ ههرێمهک بەرفرە (پرانی ل جزیرێ، کۆبانی، عهفرینێ و دهڤهرێن وهکی ڕهققا، دێرهزۆر) ب ڕێڤهبهریا خوه ئیداره دکرا. لێ وان چو جارا نه ناڤێ کوردستانێ و نه ژی سهمبۆلێن کوردستانی سهرهکه وهک ئالا کوردستانێ ب کار نهئانینه و بهروڤاژی ل دژی ناڤێ کوردستانێ و ئالا کوردستانێ ب ههلوهستبوون. چو جارا دۆزا ستاتوویهکا کوردستانی نهکرنه.
پشتی کهتنا رژێما ئهسەد د کانوونا ۲۰۲٤ئان دا، ڕهوش ب تهمامی هات گوهارتن.
د ڕهوشا نها دا ستاتوویا وان یا خوهسهر نهمایه. د چلهیا ۲۰۲٦ئان دا، حکومهتا دهمکی یا سووریێ (ب سهرۆکاتیا ئهحمهد ئهل-شهرع) ئێریشهکا مهزن ل سهر ههرێمێن هەسەدێ دهست پێ کر. حکومهت گهلهک دهڤهرێن وان (ههتا ۸۰% ژ ئهردێن وان) کۆنترۆل کرن، نهمازه ڕهققا و دێرهزۆرێ. پشتی ئاگربهست و دانووستاندنان (ب ناڤبهینکاریا ئەمریکایێ)، پهیمانهکا نوو هاته ئیمزاکرن:
. شهرڤانێن هەسەدێ وهکی کهسانه دکهڤن ناڤ ئارتێشا سووریێ (نه وهکی یهکینهیێن سهربخوه).
. یهکبوونا سڤیل: سازیێن سڤیل یێن هەسەدێ دکهڤن بن دهستهلاتداریا ناڤهندی یا شامێ. سینۆر، نهفت و گاز، کامپێن داعشێ و دهرباسگههێن سینۆری نها د بن کۆنترۆلا حکومهتا ناڤهندی دا نه.
. ئالا سووریێ یا فهرمی (ئان ژی یا حکومهتا نوو) ل گهلهک دهڤهران هاتیه بلندکرن. سهمبۆلێن دهستهلاتا هەسەدێ د گهلهک جهان دا هاتنه راکرن ئان ژی سینۆردار بوونه. ل چو دهڤهرهکێ ئالا یان ژی سهمبۆلێن هەسەدێ ل گهل ئالا سوری نایێن دانین. چو ههڤدیتنهکی فهرمی دا سهمبۆلهکا هەسەدێ نینە.
کوردی وهکی زمانێ نهتهوهیی هاتیه پهژراندن و دکاره وهره هین کرن.
نهورۆز وهکی جهژنا فهرمی هاتیه پهژراندن.
ههموهلاتیا سووریێ ژ بۆ گهلهک کوردێن بێستاتوو (یێن کو وهک کهسێن ئهجنهبی) هاتیه دایین.
ئهڤ ماف مینا مافێن هندکاهیهکێ نه، نه وهکی ئۆتۆنۆمیا سیاسی یان فهدهرالی یه، یانی نه چو ستاتوویهکه.
کوردێن ڕۆژاڤا نها د بن دهستهلاتداریا ناڤهندی یا شامێ دا نه. گهلهک کورد دترسن کو دهستکهفتیێن وان ئێن چاندی، زایهندی و سیاسی وندا ببن.
ڕۆژهلاتێ کوردستانێ:
چو ستاتوویا فهرمی یا ئۆتۆنۆمی یان فهدهرالی نینە. دهستوورا ئیرانێ وهکههڤییا ئهتنیکی دپارێزه، لێ د پراتیکێ دا کورد ڕاستی جوداکاریا سیستهماتیک تێن، زمانێ کوردی د پهروهردهیێ دا سینۆرداره، ئهولههیکرنا ههرێمێ (ملتاریزهکرن) ههیه، گرتن، ئیعدام و زهختێن سیاسی گهلهکن. کورد ژ سهدهما چالاکیێن سیاسی و چاندی وهکه “خهتهرهکه ئهولههیێ” تێن دیتن. یانی ب کورتی ل ڕۆژهلاتێ کوردستانێ چو ستاتوویهکا کوردان نینە.
باکورێ کوردستانێ:
ل باکور ڕهوش گهلهک زهلاله، چو ستاتوویهکا فهرمی یا کوردی یان ژی کوردان نینە. کورد وهکی کۆمهکا ئهتنیکی یا فهرمی نایێن ناسین، و تهنێ هندکاهیێن نه-موسولمان (ئهرمهنی، یهونانی، جهوو) ستاتویا هندکاهیێ یا فهرمی دگرن. کورد وهکی ههموهلاتیێن ترک تێن دیتن.
زمانێ کوردی نه زمانێ فهرمی یه. د دبستانێن دهولهتێ دا تهنێ وهکی دهرسا بژارتی ههیه، لێ نه وهکی زمانێ پهروهردهیێ. پهروهردهیا ب کوردی د دبستانێن گشتی دا قهدهغه یه. د هندەک زانینگههان دا دهرس ههنه، لێ سینۆرداره.
د سازیێن فهرمی (دادگهه، مهجلس، کارووبارێن دهولهتێ) دا ب ئاوایهکی سینۆردار تێ بکارانین، لێ گهلهک جاران تێ ئاستهنگکرن (میناک: د مهجلسێ دا ئاخافتنا ب کوردی جارنان تێ برین و وهکی “زمانێ نهناس” تێ تۆمار کرن).هندەک پێشکهتنێن کێم ههنه (وهشانا تیڤی یا دهولهتێ ب کوردی، هندەک تابلۆیێن باژاری)، لێ ئهڤ نه ستاتوویهکا فهرمیه و گهلهک جاران تێن ئاستهنگکرن ههتا جارێ نڤیسا کوردی کوردی یێن ب تیپێن ق، و، خ هین ژی پرسگرێک چێدکن.
ب کورتی: ڕهوش ژ دهما قهدهخهیا تام (بهری ۱۹۹۱-۲۰۰۲) باشتر بوویه، لێ چو ستاتوویهکا فهرمی نینه. یانی ل باکورێ کوردستانێ چو ستاتوویهکا کوردا نینە. ئیرۆ د ڕۆژا مه دا ژی ستاتوویهکا کوردان نه د ڕۆژهڤا کهسهکی دا یه و نها هێڤیهک ب ڤی ئاوایی ژی نینە.
دهما گهلهمپهری ڕهوش ئهڤ به، گهرهک کورد چ بکن؟ ئهڤ پرسا سەرەکی یە. ئهگهر کورد دامودهزگههێن کوردا، پارتیێن سیاسی یێن کوردا دۆزا ستاتوویا خوه نهکن و ژ بۆ دهستخستنا ستاتوویهکی، تهکۆشینێ نهکن، گهلۆ دێ مرۆڤ چهوه وان وهک دهزگهه یان ژی پارتیێن کوردا ببینه؟ ههر ئالیهک ههر پارتیهک دهما دۆزا مافێ ڕهوا یێ گهلێ کورد بکه، مهجبووره دۆزا دهستخستنا ستاتوویهک فهرمی، بکه. ئهگهر ڤێ نهکێ چو پێوهندیا وان نه سیاسی و نه ژی ئوخلاقی تهکۆشینا دهستخستنا مافێن نهتهوی را نینە.
ب باوەرییا من دبێ ئەڤ خال یانی ئەڤ پرس ببە مژارا سەرەکی و بنگەهین یا گۆتوبێژێن سیاسهتمهدارێن کورد. بێ گومان گهلهک ئالی ههنه ب ناڤێ کوردهیاتیێ د دهستکهفتیێن مافێن نهتهوی ئاستهنگ دکن. ئهگهر ئهڤ یهک نهیێ دیتن و نهیێ تهشهیرکترن گهلهک زهحمهتە کو مرۆڤ پێشیا خوه ببینه.
پیڤانا خهتا نهتهوی ژ بۆ کوردا گهلهک ئاشکهرهیه.
یهک دڤێ ئهم وهک کورد دهستکهفتیێن ههیین ژ دلۆ جان بپارێزن و ژ بۆ پێشخستنا ستاتوویا ههیی پشگریا پێوست بکن.
دویهم، د تهکۆشینا خوه یا سیاسی دا دڤێ ئهم بەحسێ دهستخستانا ستاتوویهکی ژ بۆ ملهتێ خوه بکن و بێ داخوازێ دۆزا مافێن نهتهوی یێن کوردستانی بکن.
۱۷.٥.۲۰۲٦
